Kirish

Arifmetik progressiya

Bola birinchi kuni 55 ta so'z yodlab, keyingi har kuni oldingisidan 33 ta ko'p yodlasa, kunlik sonlar 5, 8, 11, 14, …5,\ 8,\ 11,\ 14,\ \ldots bo'ladi. Yigirmanchi kunni sanab o'tirmasdan a20=5+19⋅3=62a_{20}=5+19\cdot 3=62 deb topish mumkin, 2020 kunlik jami esa 670670 ta so'z. Bu darsda arifmetik progressiyaning har bir formulasi, shartlari va imtihonda uchraydigan usullari to'liq beriladi.

Ta'rif

Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi oldingi hadga bir xil dd sonni qo'shishdan hosil bo'ladigan ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi: an+1=an+da_{n+1}=a_n+d. dd son progressiyaning ayirmasi: d=an+1−and=a_{n+1}-a_n.

AyirmaProgressiyaMisol
Ayirmad>0d>0Progressiyao'suvchiMisol2, 5, 8, 11, …2,\ 5,\ 8,\ 11,\ \ldots (d=3d=3)
Ayirmad<0d<0ProgressiyakamayuvchiMisol10, 6, 2, −2, …10,\ 6,\ 2,\ -2,\ \ldots (d=−4d=-4)
Ayirmad=0d=0Progressiyao'zgarmasMisol7, 7, 7, …7,\ 7,\ 7,\ \ldots (d=0d=0)

Ayirma keyingi haddan oldingi hadni ayirib topiladi, teskarisi emas: 10, 6, 210,\ 6,\ 2 da d=6−10=−4d=6-10=-4. Ayirma va hadlar kasr yoki manfiy bo'lishi mumkin.

n-hadi formulasi

a2=a1+da_2=a_1+d, a3=a1+2da_3=a_1+2d, a4=a1+3da_4=a_1+3d. Birinchi haddan nn-hadgacha n−1n-1 ta qadam bor, shuning uchun:

an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d
n∈Nn\in\mathbb{N}
Birinchi had va ayirma orqali istalgan had
an=ak+(n−k)da_n=a_k+(n-k)d
Istalgan ma'lum haddan boshlab: a10=a6+4da_{10}=a_6+4d, a3=a6−3da_3=a_6-3d
d=am−akm−kd=\frac{a_m-a_k}{m-k}
m≠km\ne k
Ikki had ma'lum bo'lsa, a8a_8 va a4a_4 dan d=a8−a44d=\dfrac{a_8-a_4}{4}

Formulani ochsak, an=dn+(a1−d)a_n=dn+(a_1-d), ya'ni ana_n ifoda nn ga nisbatan chiziqli. Aksincha, an=kn+ba_n=kn+b ko'rinishdagi har qanday ketma-ketlik ayirmasi kk bo'lgan arifmetik progressiya. Masalan, an=4n−1a_n=4n-1 da a1=3a_1=3, d=4d=4.

Hadlar sonini topish: an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d dan d≠0d\ne 0 da:

n=an−a1d+1n=\frac{a_n-a_1}{d}+1
Natija natural son bo'lsagina, berilgan son progressiyaning hadi

5, 8, 11, …5,\ 8,\ 11,\ \ldots progressiyada 101101 soni 3333-had, chunki 963+1=33\dfrac{96}{3}+1=33. 100100 esa had emas, chunki 953\dfrac{95}{3} butun son emas.

Dastlabki n ta had yig'indisi

Yig'indini ikki marta, oldin to'g'ri, keyin teskari tartibda yozib qo'shamiz. Ustma-ust turgan har bir juftlik bir xil a1+ana_1+a_n ni beradi, juftliklar nn ta, demak 2Sn=(a1+an)n2S_n=(a_1+a_n)n:

Sn=a1+an2⋅nS_n=\frac{a_1+a_n}{2}\cdot n
Birinchi va oxirgi had ma'lum bo'lsa
Sn=2a1+(n−1)d2⋅nS_n=\frac{2a_1+(n-1)d}{2}\cdot n
Birinchi had va ayirma ma'lum bo'lsa

Formulalar dd ning har qanday qiymatida o'rinli, d=0d=0 da ham: Sn=na1S_n=na_1. Tez-tez uchraydigan yig'indilar:

Yig'indiNatijaMisol
Yig'indi1+2+3+…+n1+2+3+\ldots+nNatijan(n+1)2\dfrac{n(n+1)}{2}Misol1+2+…+100=50501+2+\ldots+100=5050
Yig'indi1+3+5+…+(2n−1)1+3+5+\ldots+(2n-1)Natijan2n^2Misol1+3+…+19=102=1001+3+\ldots+19=10^2=100
Yig'indi2+4+6+…+2n2+4+6+\ldots+2nNatijan(n+1)n(n+1)Misol2+4+…+20=10⋅11=1102+4+\ldots+20=10\cdot 11=110

Karrali sonlar ham progressiya tuzadi. Uch xonali 77 ga karrali sonlar 105, 112, …, 994105,\ 112,\ \ldots,\ 994:

n=994−1057+1=128n=\frac{994-105}{7}+1=128
Sn=105+9942⋅128=70336S_n=\frac{105+994}{2}\cdot 128=70336
Avval hadlar soni, keyin yig'indi

O'rta arifmetik xossasi

Ikkinchi hadidan boshlab har bir had qo'shni hadlarning o'rta arifmetigiga teng: an=an−1+an+12a_n=\dfrac{a_{n-1}+a_{n+1}}{2}, n≥2n\ge 2. Umuman, an=an−k+an+k2a_n=\dfrac{a_{n-k}+a_{n+k}}{2}, 1≤k<n1\le k<n.

Sababi: an−k=an−kda_{n-k}=a_n-kd, an+k=an+kda_{n+k}=a_n+kd va yig'indida kdkd qisqaradi. Xossa teskarisiga ham to'g'ri, shuning uchun u progressiyaning belgisi: uchta x, y, zx,\ y,\ z son shu tartibda arifmetik progressiya tashkil etishi uchun 2y=x+z2y=x+z bo'lishi zarur va yetarli. Bu yerda hech qanday ishora sharti yo'q.

2y=x+z2y=x+z
x, y, zx,\ y,\ z arifmetik progressiya bo'lishining zarur va yetarli sharti. Hadlar ifoda bilan berilganda shu tenglama tuziladi

Indekslar yig'indisi xossasi

Ikki hadni a1a_1 va dd orqali yozib qo'shamiz:

am+an=2a1+(m+n−2)da_m+a_n=2a_1+(m+n-2)d
Ikki had yig'indisi faqat indekslar yig'indisiga bog'liq

Shuning uchun m+n=k+lm+n=k+l bo'lsa:

am+an=ak+ala_m+a_n=a_k+a_l
Masalan, 2+11=5+82+11=5+8, shuning uchun a2+a11=a5+a8a_2+a_{11}=a_5+a_8
ak−p+ak+p=2aka_{k-p}+a_{k+p}=2a_k
a4+a8=2a6a_4+a_8=2a_6
O'rtadagi indeks: 4+82=6\dfrac{4+8}{2}=6. To'rtta had bo'lsa, ikkitadan juftlanadi

Xususan, chetlardan bir xil uzoqlikdagi hadlar yig'indisi teng:

a1+an=a2+an−1a_1+a_n=a_2+a_{n-1}
=a3+an−2=…=a_3+a_{n-2}=\ldots

Shundan a1a_1 va dd ni bilmasdan ham yig'indi topiladi:

S2k−1=(2k−1)⋅akS_{2k-1}=(2k-1)\cdot a_k
Toq sondagi hadlar yig'indisi: hadlar soni karra o'rtadagi had

Masalan, a8=14a_8=14 bo'lsa, S15=15⋅14=210S_{15}=15\cdot 14=210. a1a_1 va dd alohida noma'lum bo'lsa ham javob aniq. Juft sondagi hadlarda o'rtada ikki had turadi: S2k=k(ak+ak+1)S_{2k}=k(a_k+a_{k+1}).

Ikki yig'indi ayirmasi oraliqdagi hadlar yig'indisidir:

Sm−Sk=ak+1+…+amS_m-S_k=a_{k+1}+\ldots+a_m

S21−S8S_{21}-S_8 da a9a_9 dan a21a_{21} gacha 1313 ta had bor, o'rtasi a15a_{15}, demak S21−S8=13a15S_{21}-S_8=13a_{15}.

Yig'indi formulasi berilganda

a1=S1a_1=S_1
an=Sn−Sn−1a_n=S_n-S_{n-1}
n≥2n\ge 2
Dastlabki nn ta had yig'indisidan n−1n-1 ta had yig'indisini ayiramiz

SnS_n ning formulasini nn bo'yicha ochsak, Sn=d2n2+(a1−d2)nS_n=\dfrac{d}{2}n^2+\left(a_1-\dfrac{d}{2}\right)n. Demak, arifmetik progressiya uchun Sn=An2+BnS_n=An^2+Bn ozod hadsiz bo'ladi, bunda d=2Ad=2A, a1=A+Ba_1=A+B.

Ozod had bo'lsa, ketma-ketlik birinchi hadidan boshlab progressiya emas. Sn=n2+1S_n=n^2+1 da a1=2a_1=2, a2=3a_2=3, a3=5a_3=5: ayirmalar har xil.

Masalan, Sn=3n2+2nS_n=3n^2+2n bo'lsa:

an=6n−1a_n=6n-1
d=6d=6
a1=5a_1=5
d=2⋅3d=2\cdot 3, a1=3+2a_1=3+2. Tekshiruv: S2=16=5+11S_2=16=5+11

Toq va juft nomerli hadlar

Har bir juft nomerli had bilan undan oldingi toq nomerli had ayirmasi dd ga teng: a2k−a2k−1=da_{2k}-a_{2k-1}=d. Bundan ikki holat kelib chiqadi:

Hadlar soniToq nomerlilar va juft nomerlilarNatija
Hadlar sonijuft, 2m2mToq nomerlilar va juft nomerlilarikkalasida mm tadan hadNatijaSjuft−Stoq=mdS_{\text{juft}}-S_{\text{toq}}=md
Hadlar sonitoq, 2m+12m+1Toq nomerlilar va juft nomerlilartoq nomerlilar m+1m+1 ta, juft nomerlilar mm taNatijaStoq−Sjuft=am+1S_{\text{toq}}-S_{\text{juft}}=a_{m+1}

Toq nomerli hadlarning o'zi ham progressiya: a1, a3, a5, …a_1,\ a_3,\ a_5,\ \ldots ning ayirmasi 2d2d. Xuddi shunday, har pp-hadni olsak, ayirmasi pdpd bo'lgan progressiya chiqadi. 2m+12m+1 ta hadda Stoq=(m+1)am+1S_{\text{toq}}=(m+1)a_{m+1}, Sjuft=mam+1S_{\text{juft}}=ma_{m+1}: masalan, 1,2,3,4,51,2,3,4,5 da 9=3⋅39=3\cdot 3, 6=2⋅36=2\cdot 3.

Shu fikr ishorasi almashib keladigan yig'indida ham ishlaydi:

a1−a2+…+a2m+1=am+1a_1-a_2+\ldots+a_{2m+1}=a_{m+1}

Har bir juftlik −d-d ni, mm ta juftlik −md-md ni beradi va a2m+1−md=am+1a_{2m+1}-md=a_{m+1}.

a1−a2+…+a19=a10=25a_1-a_2+\ldots+a_{19}=a_{10}=25
Masalan, a1=7a_1=7, d=2d=2 da

Hadlarni qulay belgilash

Hadlar soniBelgilashFoydasi
Hadlar soni33 taBelgilasha−d, a, a+da-d,\ a,\ a+dFoydasiyig'indisi 3a3a
Hadlar soni55 taBelgilasha−2d, a−d, a, a+d, a+2da-2d,\ a-d,\ a,\ a+d,\ a+2dFoydasiyig'indisi 5a5a, kvadratlari yig'indisi 5a2+10d25a^2+10d^2
Hadlar soni44 taBelgilasha−3t, a−t, a+t, a+3ta-3t,\ a-t,\ a+t,\ a+3tFoydasiyig'indisi 4a4a, ayirma d=2td=2t

Beshta had yig'indisi 1515, kvadratlari yig'indisi 8585 bo'lsa: 5a=155a=15, a=3a=3; 45+10d2=8545+10d^2=85, d2=4d^2=4. O'suvchi progressiyada d=2d=2 va sonlar −1, 1, 3, 5, 7-1,\ 1,\ 3,\ 5,\ 7.

Yig'indilar bloklari

Ketma-ket nn tadan olingan hadlar yig'indilari ham arifmetik progressiya tuzadi: Sn, S2n−Sn, S3n−S2nS_n,\ S_{2n}-S_n,\ S_{3n}-S_{2n} ning ayirmasi n2dn^2d, chunki har bir had nn qadam, ya'ni ndnd ga oshadi va bunday hadlar nn ta.

Masalan, S5=15S_5=15, S10=80S_{10}=80 bo'lsa, bloklar:

15, 65, 11515,\ 65,\ 115
S15=15+65+115=195S_{15}=15+65+115=195
65−15=50=52⋅265-15=50=5^2\cdot 2. Shu progressiya: a1=−1a_1=-1, d=2d=2

Ayirmalari progressiya bo'lgan ketma-ketlik

2, 5, 11, 20, …2,\ 5,\ 11,\ 20,\ \ldots o'zi progressiya emas, lekin qo'shni hadlari ayirmalari 3, 6, 9, …3,\ 6,\ 9,\ \ldots progressiya. Bunday holda birinchi hadga n−1n-1 ta ayirmaning yig'indisi qo'shiladi:

xn=2+3+3(n−1)2(n−1)x_n=2+\frac{3+3(n-1)}{2}(n-1)
=2+3n(n−1)2=2+\frac{3n(n-1)}{2}

Kvadratlar ayirmasidan tuzilgan yig'indilar ham progressiyaga keladi, 5-misolga qarang.

Ishlangan misollar

1-misol

Arifmetik progressiyada a3=11a_3=11, a9=29a_9=29. a20a_{20} va S20S_{20} ni toping.

  1. d=29−119−3=3d=\frac{29-11}{9-3}=3
    Uchinchi haddan to'qqizinchi hadgacha 66 ta qadam bor.
  2. a1=a3−2d=11−6=5a_1=a_3-2d=11-6=5
    Uchinchi haddan ikki qadam orqaga qaytamiz.
  3. a20=5+19⋅3=62a_{20}=5+19\cdot 3=62
    Yigirmanchi hadgacha 1919 ta qadam.
  4. S20=5+622⋅20=670S_{20}=\frac{5+62}{2}\cdot 20=670
    Chetki hadlarning o'rta arifmetigi karra hadlar soni.

Javob: a20=62a_{20}=62, S20=670S_{20}=670

2-misol

Arifmetik progressiyada a4+a6+a12+a14=52a_4+a_6+a_{12}+a_{14}=52. S17S_{17} ni toping.

  1. 4+14=6+12=2⋅94+14=6+12=2\cdot 9
    Indekslarni juftlaymiz: o'rtasi 99.
  2. a4+a14=a6+a12=2a9a_4+a_{14}=a_6+a_{12}=2a_9
    Indekslar yig'indisi xossasi.
  3. 4a9=52,a9=134a_9=52,\quad a_9=13
    a1a_1 va dd ni alohida topish shart emas.
  4. S17=17⋅13=221S_{17}=17\cdot 13=221
    1717 ta hadning o'rtasi a9a_9.

Javob: 221221

3-misol

Arifmetik progressiyaning dastlabki 2424 ta hadida toq nomerli hadlar yig'indisi 120120, juft nomerlilari yig'indisi 156156. a1a_1 ni toping.

  1. 12d=156−120=36,d=312d=156-120=36,\quad d=3
    Ikkala guruhda 1212 tadan had, har bir juft nomerli had oldingi toq nomerli haddan dd ga katta.
  2. Stoq=12a1+(0+2+…+22)dS_{\text{toq}}=12a_1+(0+2+\ldots+22)d
    Toq nomerli hadlar a1a_1, a1+2da_1+2d, …\ldots, a1+22da_1+22d, ularni qo'shamiz.
  3. 0+2+…+22=1320+2+\ldots+22=132
    Juft sonlar yig'indisi: 11⋅1211\cdot 12.
  4. 12a1+132⋅3=120,a1=−2312a_1+132\cdot 3=120,\quad a_1=-23
    12a1=120−396=−27612a_1=120-396=-276.
  5. a24=−23+23⋅3=46a_{24}=-23+23\cdot 3=46
    Tekshirish uchun oxirgi hadni topamiz.
  6. S24=−23+462⋅24=276S_{24}=\frac{-23+46}{2}\cdot 24=276
    Tekshiruv: 120+156=276120+156=276.

Javob: −23-23

4-misol

O'suvchi arifmetik progressiyada a2+a6=20a_2+a_6=20, a2⋅a6=64a_2\cdot a_6=64. S10S_{10} ni toping.

  1. t2−20t+64=0t^2-20t+64=0
    Yig'indi va ko'paytma berilgan: Viyet teoremasiga ko'ra a2a_2, a6a_6 shu tenglamaning ildizlari.
  2. t=4 yoki t=16t=4\ \text{yoki}\ t=16
    Tekshiruv: 4+16=204+16=20, 4⋅16=644\cdot 16=64.
  3. a2=4,a6=16a_2=4,\quad a_6=16
    Progressiya o'suvchi, kichik had oldin keladi.
  4. 4d=12,d=3,a1=14d=12,\quad d=3,\quad a_1=1
    Ikkinchi haddan oltinchi hadgacha 44 qadam.
  5. S10=2⋅1+9⋅32⋅10=145S_{10}=\frac{2\cdot 1+9\cdot 3}{2}\cdot 10=145
    Ikkinchi yig'indi formulasi.

Javob: 145145

5-misol

Hisoblang:

602−572+562−532+…60^2-57^2+56^2-53^2+\ldots
+42−12+4^2-1^2
  1. (4k)2−(4k−3)2=3(8k−3)(4k)^2-(4k-3)^2=3(8k-3)
    Har bir juftlikda katta son 44 ga karrali, kvadratlar ayirmasini ochamiz.
  2. 4k=60,k=154k=60,\quad k=15
    k=1, 2, …, 15k=1,\ 2,\ \ldots,\ 15, ya'ni 1515 ta juftlik.
  3. 3(8⋅1−3)=153(8\cdot 1-3)=15
    Juftliklar qiymati ayirmasi 2424 bo'lgan progressiya. Bu uning birinchi hadi, k=1k=1.
  4. 3(8⋅15−3)=3513(8\cdot 15-3)=351
    Oxirgi hadi, k=15k=15.
  5. 15+3512⋅15=2745\frac{15+351}{2}\cdot 15=2745
    Progressiya yig'indisi.

Javob: 27452745

6-misol

Arifmetik progressiyada a1=2a_1=2, a4=5+xa_4=5+x, a10=8+4xa_{10}=8+4x. a20a_{20} ni toping.

  1. 3d=(5+x)−2=3+x3d=(5+x)-2=3+x
    Birinchi haddan to'rtinchi hadgacha 33 qadam.
  2. 9d=(8+4x)−2=6+4x9d=(8+4x)-2=6+4x
    Birinchi haddan o'ninchi hadgacha 99 qadam.
  3. 3(3+x)=6+4x,x=33(3+x)=6+4x,\quad x=3
    Birinchi tenglikni 33 ga ko'paytirib, 9d9d larni tenglashtiramiz.
  4. d=3+33=2d=\frac{3+3}{3}=2
    3d=3+x3d=3+x ga x=3x=3 ni qo'yamiz.
  5. a20=2+19⋅2=40a_{20}=2+19\cdot 2=40
    Tekshiruv: a4=8a_4=8, a10=20a_{10}=20.

Javob: 4040

7-misol

Arifmetik progressiyaning yettinchi hadi 2323. O'n birinchi hadini uchinchi hadiga bo'lganda bo'linma 33, qoldiq 22 chiqadi. a1a_1 va dd ni toping.

  1. a11=3a3+2a_{11}=3a_3+2
    Bo'linuvchi = bo'luvchi karra bo'linma qo'shuv qoldiq.
  2. a1+10d=3a1+6d+2a_1+10d=3a_1+6d+2
    Hadlarni a1a_1 va dd orqali yozamiz.
  3. a1=2d−1a_1=2d-1
    Soddalashtiramiz: 2a1=4d−22a_1=4d-2.
  4. a1+6d=23a_1+6d=23
    Ikkinchi shart: yettinchi had 2323.
  5. 8d−1=23,d=38d-1=23,\quad d=3
    a1=2d−1a_1=2d-1 ni qo'yamiz.
  6. a1=5,a3=11,a11=35a_1=5,\quad a_3=11,\quad a_{11}=35
    a1=2d−1a_1=2d-1 va d=3d=3 dan.
  7. 35=3⋅11+235=3\cdot 11+2
    Tekshiruv: qoldiq 22 bo'luvchi 1111 dan kichik.

Javob: a1=5a_1=5, d=3d=3

Ko'p uchraydigan xatolar

Noto'g'riTo'g'ri
a10=a1+10da_{10}=a_1+10da10=a1+9da_{10}=a_1+9d: qadamlar soni n−1n-1
a3+a5=a8a_3+a_5=a_8a3+a5=2a4a_3+a_5=2a_4. a3+a5=a8a_3+a_5=a_8 faqat a1=da_1=d bo'lganda bajariladi
a4a_4, a8a_8 dan d=a8−a4d=a_8-a_4d=a8−a44d=\dfrac{a_8-a_4}{4}
5, 8, …, 355,\ 8,\ \ldots,\ 35 da hadlar soni 35−53=10\dfrac{35-5}{3}=1035−53+1=11\dfrac{35-5}{3}+1=11
S20−S9S_{20}-S_9 ichida a9a_9 ham bor deyisha10a_{10} dan a20a_{20} gacha, ya'ni 1111 ta had: S20−S9=11a15S_{20}-S_9=11a_{15}
an=Sn−Sn−1a_n=S_n-S_{n-1} ni n=1n=1 da ham qo'llasha1=S1a_1=S_1, formula n≥2n\ge 2 uchun
10, 6, 210,\ 6,\ 2 da d=4d=4d=6−10=−4d=6-10=-4

Eslab qoling

Endi doskada ko'ringUstoz ovozi bilan qadam-baqadam yechim, 10 ta yechimli misol va 10 ta topshiriq.Darsni boshlash