Kirish

Baholash usuli: chap va o'ng tomon bir songa teng

x2−4x+7=3cos⁡πxx^2-4x+7=3\cos\pi x tenglamada algebraik va trigonometrik ifodalar aralashgan, uni odatdagi almashtirishlar bilan yechib bo'lmaydi. Lekin chap tomon (x−2)2+3(x-2)^2+3 doim kamida 33, o'ng tomon esa ko'pi bilan 33. Ular faqat ikkalasi ham 33 ga teng bo'lganda uchrashadi: x=2x=2. Bu darsda ifodalarni baholab, shunday tenglama va tengsizliklarni yechamiz.

Asosiy qoida

Agar barcha xx uchun f(x)≥Af(x)\ge A va g(x)≤Ag(x)\le A bo'lsa, f(x)=g(x)f(x)=g(x) tenglama f(x)=Af(x)=A, g(x)=Ag(x)=A sistemasiga teng kuchli. Ikkala shart bitta xx da bajarilishi kerak.

Sababi: f(x)=g(x)f(x)=g(x) bo'lsa, A≤f(x)=g(x)≤AA\le f(x)=g(x)\le A, ya'ni ikkalasi ham AA. Amalda ishlash tartibi: bir tomonning chegarasini va unga erishiladigan nuqtani topamiz (odatda algebraik tomon), keyin shu nuqtani ikkinchi tomonga qo'yib tekshiramiz.

Usul har doim ham natija bermaydi. Chegaralarga qarab uch holat bor:

HolatMisolXulosa
HolatChegaralar ustma-ust tushadiMisol(x−2)2+3=3cos⁡πx(x-2)^2+3=3\cos\pi x: f≥3f\ge 3, g≤3g\le 3XulosaSistemaga keladi, x=2x=2
HolatChegaralar orasida bo'shliq borMisol6x−x2−7=2x2−6x+116x-x^2-7=2^{x^2-6x+11}: chap ≤2\le 2, o'ng ≥4\ge 4XulosaYechim yo'q
HolatChegaralar kesishadiMisolx2+1=2cos⁡xx^2+1=2\cos x: chap ≥1\ge 1, o'ng ≤2\le 2XulosaBaholash yetmaydi, tenglamaning ikki ildizi bor, lekin ular bu usulda topilmaydi

Chegaralar ustma-ust tushgani yechim borligini ham bildirmaydi. (x−1)2+2=2cos⁡x(x-1)^2+2=2\cos x da f≥2f\ge 2, g≤2g\le 2, lekin f=2f=2 faqat x=1x=1 da, u yerda esa 2cos⁡1≠22\cos 1\ne 2. Yechim yo'q. Shuning uchun nuqta topilgach, ikkinchi tomon albatta tekshiriladi.

Baholash uchun tayyor chegaralar

IfodaChegaraTenglik sharti
Ifodasin⁡x\sin x, cos⁡x\cos xChegara[−1; 1][-1;\,1]Tenglik shartiHar bir chetki qiymat davriy takrorlanadi
Ifodaasin⁡x+bcos⁡xa\sin x+b\cos xChegara[−a2+b2; a2+b2][-\sqrt{a^2+b^2};\,\sqrt{a^2+b^2}]Tenglik shartiIkkala chetki qiymatga erishiladi
Ifoda(x−a)2+b(x-a)^2+bChegara≥b\ge bTenglik shartix=ax=a
Ifodab−(x−a)2b-(x-a)^2Chegara≤b\le bTenglik shartix=ax=a
Ifoda(x−a)2+b\sqrt{(x-a)^2+b}, b≥0b\ge 0Chegara≥b\ge\sqrt{b}Tenglik shartix=ax=a
Ifodac−x2\sqrt{c-x^2}, c≥0c\ge 0Chegara≤c\le\sqrt{c}Tenglik shartix=0x=0
Ifodat+1tt+\dfrac{1}{t}, t>0t>0Chegara≥2\ge 2Tenglik shartit=1t=1
Ifodat+1tt+\dfrac{1}{t}, t<0t<0Chegara≤−2\le -2Tenglik shartit=−1t=-1
Ifodaax+a−xa^x+a^{-x}, a>0a>0, a≠1a\ne 1Chegara≥2\ge 2Tenglik shartix=0x=0
Ifodatg⁡2x+ctg⁡2x\operatorname{tg}^2x+\operatorname{ctg}^2xChegara≥2\ge 2Tenglik shartitg⁡2x=1\operatorname{tg}^2x=1
Ifodaa(x−p)2+qa^{(x-p)^2+q}, a>1a>1Chegara≥aq\ge a^qTenglik shartix=px=p
Ifodalg⁡(10−(x−p)2)\lg\left(10-(x-p)^2\right)Chegara≤1\le 1Tenglik shartix=px=p
Ifodaarccos⁡x\arccos xChegara[0; π][0;\,\pi]Tenglik shartiarccos⁡1=0\arccos 1=0, arccos⁡(−1)=π\arccos(-1)=\pi
Ifodaarcsin⁡x\arcsin xChegara[−π2; π2]\left[-\dfrac{\pi}{2};\,\dfrac{\pi}{2}\right]Tenglik shartiarcsin⁡(−1)=−π2\arcsin(-1)=-\dfrac{\pi}{2}, arcsin⁡1=π2\arcsin 1=\dfrac{\pi}{2}

t>0t>0 da t+1t≥2t+\dfrac{1}{t}\ge 2 ning isboti:

t+1t−2=(t−1)2t≥0t+\frac{1}{t}-2=\frac{(t-1)^2}{t}\ge 0
t+1t+2=(t+1)2t≤0t+\frac{1}{t}+2=\frac{(t+1)^2}{t}\le 0
t<0t<0 da kasrning maxraji manfiy

asin⁡x+bcos⁡xa\sin x+b\cos x uchun yordamchi burchak ishlatiladi:

asin⁡x+bcos⁡xa\sin x+b\cos x
=a2+b2sin⁡(x+φ)=\sqrt{a^2+b^2}\sin(x+\varphi)
Masalan, 3sin⁡x−4cos⁡x3\sin x-4\cos x ning qiymatlari [−5; 5][-5;\,5] oraliqda

Kvadrat va trigonometrik funksiya

Algebraik tomonda to'liq kvadrat ajratamiz, trigonometrik tomonni [−1; 1][-1;\,1] bilan baholaymiz.

x2−4x+7=(x−2)2+3≥3x^2-4x+7=(x-2)^2+3\ge 3
Chap tomon x=2x=2 da eng kichik qiymat 33 ni oladi
3cos⁡πx≤33\cos\pi x\le 3
3cos⁡2π=33\cos 2\pi=3
O'ng tomon x=2x=2 da ham 33. Demak x=2x=2 yagona ildiz

1+tg⁡2x=cos⁡23x1+\operatorname{tg}^2x=\cos^23x da chap tomon ≥1\ge 1, o'ng tomon ≤1\le 1. Chap tomon tg⁡x=0\operatorname{tg}x=0, ya'ni x=πkx=\pi k da 11 ga teng. Bu nuqtalarda cos⁡23πk=1\cos^23\pi k=1, o'ng tomon ham 11. Javob: x=πkx=\pi k, k∈Zk\in\mathbb{Z}. Ildizlarni sanashda shu formuladan foydalanamiz: [−π; π][-\pi;\,\pi] da k=−1, 0, 1k=-1,\ 0,\ 1, uchta ildiz.

Ba'zan tenglamaning bir tomoni avval songa keltiriladi. Buning uchun quyidagi formula kerak:

cos⁡acos⁡2acos⁡4a=sin⁡8a8sin⁡a\cos a\cos 2a\cos 4a=\frac{\sin 8a}{8\sin a}
sin⁡a≠0\sin a\ne 0
8cos⁡π7cos⁡2π7cos⁡4π7=−18\cos\frac{\pi}{7}\cos\frac{2\pi}{7}\cos\frac{4\pi}{7}=-1
Chunki sin⁡8π7=−sin⁡π7\sin\dfrac{8\pi}{7}=-\sin\dfrac{\pi}{7}

Shunda quyidagi tenglamaning o'ng tomoni −1-1 ga teng:

tg⁡2x−cos⁡24x\operatorname{tg}^2x-\cos^24x
=8cos⁡π7cos⁡2π7cos⁡4π7=8\cos\frac{\pi}{7}\cos\frac{2\pi}{7}\cos\frac{4\pi}{7}
Tenglama 1+tg⁡2x=cos⁡24x1+\operatorname{tg}^2x=\cos^24x ga aylanadi va x=πkx=\pi k beradi

Ildizli va ko'rsatkichli ifodalar

Ildiz ostida ham kvadrat ajratiladi: (x−3)2+4(x-3)^2+4 va (x−3)2+9(x-3)^2+9.

x2−6x+13≥2\sqrt{x^2-6x+13}\ge 2
x2−6x+18≥3\sqrt{x^2-6x+18}\ge 3
Ikki ildizning yig'indisi kamida 55. Tenglik x=3x=3 da
6x−x2−4=5−(x−3)2≤56x-x^2-4=5-(x-3)^2\le 5
Ildizlar yig'indisini shu ifodaga tenglashtirsak, yagona ildiz x=3x=3
Ma'ruzaning davomi kirgandan keyin ochiladiBu — ma'ruzaning boshi. To'liq matn, ovozli doska, yechimli misollar va topshiriqlar Premium bilan.Davomini o'qish
Endi doskada ko'ringUstoz ovozi bilan qadam-baqadam yechim, 10 ta yechimli misol va 10 ta topshiriq.Darsni boshlash