Kirish

Foizlar

Maosh 4 000 0004\,000\,000 so'm va u 15%15\% ga oshsa, yangi maosh 4 600 0004\,600\,000 so'm. Bir narsa 60%60\% ga qimmat bo'lsa, ikkinchisi undan 60%60\% emas, 37,5%37{,}5\% ga arzon. Foiz masalalaridagi deyarli barcha xatolar shundan: foiz qaysi sondan olinayotgani aniqlanmaydi. Bu darsda foizning ta'rifi, uch asosiy masala va imtihon turlari beriladi.

Foiz nima

Sonning foizi uning yuzdan bir qismidir.

1%=1100=0,011\%=\frac{1}{100}=0{,}01
p%=p100p\%=\frac{p}{100}
FoizO'nli va oddiy kasr
1%1\%0,01=11000{,}01=\dfrac{1}{100}
5%5\%0,05=1200{,}05=\dfrac{1}{20}
10%10\%0,1=1100{,}1=\dfrac{1}{10}
12,5%12{,}5\%0,125=180{,}125=\dfrac{1}{8}
20%20\%0,2=150{,}2=\dfrac{1}{5}
25%25\%0,25=140{,}25=\dfrac{1}{4}
40%40\%0,4=250{,}4=\dfrac{2}{5}
50%50\%0,5=120{,}5=\dfrac{1}{2}
75%75\%0,75=340{,}75=\dfrac{3}{4}
100%100\%11, butun son

Uch asosiy masala

So'ralganiFormulaMisol
So'ralganiaa ning p%p\% iFormulaa⋅p100a\cdot\dfrac{p}{100}Misol6060 ning 35%35\% i: 60⋅0,35=2160\cdot 0{,}35=21
So'ralganip%p\% i bb bo'lgan sonFormulab:p100b:\dfrac{p}{100}Misol35%35\% i 2121 bo'lgan son: 21:0,35=6021:0{,}35=60
So'ralganiaa soni bb ning necha foizi (b≠0b\ne 0)Formulaab⋅100%\dfrac{a}{b}\cdot 100\%Misol2121 soni 6060 ning: 2160⋅100%=35%\dfrac{21}{60}\cdot 100\%=35\%

Ikkinchi va uchinchi masalada avval qaysi son butun, ya'ni 100%100\% ekanini aniqlaymiz. "aa soni bb ning necha foizi" gapida butun son bb: "ning" qo'shimchasi olgan so'z.

Oshirish va kamaytirish

a⋅(1+p100)a\cdot\left(1+\frac{p}{100}\right)
aa ni p%p\% ga oshirish: 100%100\% ga yana p%p\% qo'shiladi
a⋅(1−p100)a\cdot\left(1-\frac{p}{100}\right)
aa ni p%p\% ga kamaytirish: 100%100\% dan p%p\% ayriladi

O'zgarishdan keyingi son berilib, oldingisi so'ralsa, ko'paytuvchiga bo'lamiz. Masala: 15%15\% ga arzonlashgach, narx 25502550 so'm bo'ldi. Noma'lum xx: dastlabki narx. Tenglama: 0,85x=25500{,}85x=2550, x=3000x=3000. Tekshiruv: 30003000 ning 15%15\% i 450450, 3000−450=25503000-450=2550.

Xato yo'l: 25502550 ga uning 15%15\% ini qo'shish, chunki 15%15\% yangi narxdan emas, dastlabkisidan olingan.

MatndaFormulada
aa soni bb dan 25%25\% ga kattaa=1,25ba=1{,}25b
aa soni bb dan 25%25\% ga kichika=0,75ba=0{,}75b
aa soni bb ning 25%25\% ia=0,25ba=0{,}25b
aa soni bb dan 100%100\% ga kattaa=2ba=2b, ya'ni 22 marta katta
aa soni bb dan 200%200\% ga kattaa=3ba=3b, ya'ni 33 marta katta
aa soni bb ning 200%200\% ia=2ba=2b

Necha foiz ko'p, necha foiz kam

Taqqoslashda foiz "-dan" qo'shimchasi turgan sondan olinadi. Shuning uchun "AA soni BB dan necha foiz ko'p" va "BB soni AA dan necha foiz kam" savollarining javobi har xil.

A−BB⋅100%\frac{A-B}{B}\cdot 100\%
A>B>0A>B>0. AA soni BB dan shuncha foiz ko'p
A−BA⋅100%\frac{A-B}{A}\cdot 100\%
A>B>0A>B>0. BB soni AA dan shuncha foiz kam

Masala: A ishchi B ishchidan 60%60\% ko'p haq oladi. B ishchi A dan necha foiz kam oladi? Noma'lum: B ning haqi BB, u har qanday musbat son bo'lishi mumkin va javobda qisqaradi.

MiqdorIfoda
B ning haqiBB
A ning haqi1,6B1{,}6B
farq0,6B0{,}6B
farqning A dagi ulushi0,6B1,6B=0,375\dfrac{0{,}6B}{1{,}6B}=0{,}375

Tekshiruv: B=100B=100 da A 160160 oladi. 160160 ning 37,5%37{,}5\% i 6060, 160−60=100160-60=100. Javob: 37,5%37{,}5\%.

AA soni BB dan ko'pBB soni AA dan kamHisob
AA soni BB dan ko'p25%25\%BB soni AA dan kam20%20\%Hisob0,251,25=0,2\dfrac{0{,}25}{1{,}25}=0{,}2
AA soni BB dan ko'p50%50\%BB soni AA dan kam3313%33\dfrac{1}{3}\%Hisob0,51,5=13\dfrac{0{,}5}{1{,}5}=\dfrac{1}{3}
AA soni BB dan ko'p60%60\%BB soni AA dan kam37,5%37{,}5\%Hisob0,61,6=0,375\dfrac{0{,}6}{1{,}6}=0{,}375
AA soni BB dan ko'p100%100\%BB soni AA dan kam50%50\%Hisob12=0,5\dfrac{1}{2}=0{,}5
Ma'ruzaning davomi kirgandan keyin ochiladiBu — ma'ruzaning boshi. To'liq matn, ovozli doska, yechimli misollar va topshiriqlar Premium bilan.Davomini o'qish
Endi doskada ko'ringUstoz ovozi bilan qadam-baqadam yechim, 10 ta yechimli misol va 10 ta topshiriq.Darsni boshlash